مامایی ستونِ اساسی در سلامت باروری در تونس
قابلهها در تونس نقش محوری در نظام سلامت باروری ایفا میکنند، بهطوریکه مداخلات آنها محدود به پیگیری بارداری و وضع حمل نیست، بلکه شامل آگاهیبخشی، پیشگیری، حمایت روانی و اجتماعی، و همراهی با زنان آسیبپذیر در جوامع سنتگرا نیز میشود.
اخلاص الحمرونی
تونس - قابلهها از برجستهترین فعالان در نظام سلامت باروری محسوب میشوند، زیرا نقش آنها تنها به پیگیری بارداری و وضع حمل منحصر نمیشود، بلکه همراهی زن در مسیر کامل زندگی او را نیز شامل میگردد. قابله بهدلیل نزدیکی روزمره به زنان و اعتماد جامعه به او، به پایهای اساسی در حمایت از سلامت جسمی و روانی زن، محافظت از کرامت او و تقویت آگاهی او از حقوقش در مراحل مختلف زندگی تبدیل میشود.
تجربه سعاد علیاتی، که قابلهای از استان قفصه در جنوب تونس است، به وضوح این نقش پیشگام را نمایان میسازد. مسیر حرفهای او که بیش از چهار دهه ادامه داشته، نه فقط یک مسیر شغلی در یک مؤسسهی بهداشتی بوده، بلکه تجربهای میدانی و انسانی عمیق در خدمت به سلامت جنسی و باروری، آموزش و آگاهیبخشی و دفاع از حقوق زنان، بهویژه در مناطق روستایی و جوامع آسیبپذیری که از ضعف خدمات بهداشتی و سنگینی محدودیتهای اجتماعی رنج میبرند، بوده است.
او کار خود را در دفتر ملی خانواده و ساخت انسانی در سال ۱۹۷۶ آغاز کرد و بیست سال را در تیمی سیار سپری کرد که اساساً در مناطق روستایی فعالیت میکرد. در آنجا، قابلهها در صفوف اول مراقبتهای بهداشتی حضور داشتند، سلامت مادر و کودک را پیگیری میکردند، کلینیکهای ویژهی زنان باردار را تأمین مینمودند و زنان را در تنظیم خانواده و فاصلهگذاری بین زایمانها همراهی میکردند، و همچنین توصیههای مرتبط با سلامت جنسی و باروری را ارائه میدادند.
پس از این مرحله، او به دفتر مرکزی منتقل شد و در آنجا به فعالیت در زمینهی آموزش سلامت ادامه داد و مسئولیت هماهنگی برنامهها و فعالیتهای آگاهیبخش را برعهده گرفت که به نوجوانان، جوانان و زنان در مراحل مختلف زندگی اختصاص داشتند.
حلقهی نخست اعتماد در زندگی زنان
سعاد علیاتی میگوید: «در جوامع سنتگرا که مسائل سلامت جنسی و باروری هنوز موضوعاتی ممنوع یا سکوتشدهاند، قابله نقش حلقهی نخست اعتماد، و گاهی تنها حلقهای که زنان به آن مراجعه میکنند را ایفا میکند. بهدلیل نزدیکی جغرافیایی و اجتماعی و شباهت تجربههای زندگی، رابطهای مبتنی بر گوش دادن، رازداری و احترام شکل میگیرد که قابله را به پناهگاه امنی برای بیان آنچه گفته نمیشود، تبدیل میکند.»
او اشاره میکند که کارش در مناطق روستایی بدون چالش نبوده، بهویژه اینکه در محیطی مردسالار کار میکرده، اما این دشواریها با گذشت زمان به انگیزهای برای شکستن سکوت و ایجاد اعتماد با زنان تبدیل شد، چیزی که به او امکان داد واقعیت خشونتهایی که بر زنان اعمال میشد را آشکار کند، خشونتهایی که در خفا و بدون گزارش یا درخواست کمک انجام میگرفت.
او توضیح میدهد که سلامت باروری را نمیتوان تنها در بارداری و وضع حمل خلاصه کرد؛ بلکه این یک مسیر کامل است که با آگاهی نسبت به بدن، حقوق، و تعادل روانی و اجتماعی مرتبط است.
نقش اجتماعی و آموزشی قابله
در اینجا، نقش قابله فراتر از جنبهی بهداشتی است و بعدی اجتماعی و آموزشی مییابد. بهگفتهی سعاد علیاتی، قابله تنها به ارائهی مراقبت پزشکی بسنده نمیکند، بلکه در آگاهسازی زنان نسبت به حقوقشان و خطرات بهداشتی و رفتاری مشارکت دارد. این نقش بهویژه در کار با جوانان و نوجوانان که بسیاری از آنها وارد مرحلهی بلوغ میشوند بدون اینکه دانش کافی دربارهی بدن خود، روشهای محافظت از آن یا نحوهی برخورد محترمانه با آن داشته باشند، برجستهتر میشود.
او میگوید: «نبود این دانش ممکن است علاوه بر پیامدهای اجتماعی و روانی پیچیده، به رفتارهای پرخطر، موارد بارداری ناخواسته و شیوع بیماریهای منتقلهی جنسی منجر شود.»
جنبش اجتماعی و مشارکت مدنی
سعاد علیاتی تأکید کرد که قابلهها همیشه در فعالیتهای جمعیتی و مدنیِ زنان مشارکت داشتهاند. او و همکارانش در کاروانهای سلامت، برنامههای رسانهای و فعالیتهای داوطلبانه شرکت کردهاند و همچنین در مدافعه از حقوق زنان نقش داشتهاند. این تلاشهای جمعی نقش مؤثری در حمایت از مسیر قانونی که منجر به تصویب قانون شماره ۵۸ سال ۲۰۱۷ دربارهی پایان دادن به خشونت علیه زن داشته است، ایفا کرد؛ قانونی که نقطهی عطفی در به رسمیت شناختن قانونی خشونت علیه زنان و راههای حمایت از آنها بوده است.
از مراقبت به توانمندسازی و دفاع از حقوق
سعاد علیاتی تأکید میکند که سلامت باروری موضوعاتی فراتر از بارداری و وضع حمل را دربر میگیرد، مانند خشونت زوجی و تجاوز زوجی، که از رایجترین اشکال خشونت هستند و اغلب برای زنان دشوار است که در مورد آن گزارش دهند. به علت مفاهیم اجتماعی و دینی نادرست که اجبار را مشروع میدانند و توانایی زن را برای دفاع از خود تضعیف میکنند، بسیاری از زنان نمیدانند حتی در چارچوب ازدواج حق پذیرش و رد دارند.
او در این زمینه میگوید: « با در نظر گرفتن خصوصیات هر مورد و زمینهی اجتماعی آن قابلهها این اطلاعات را به روش تدریجی و حسابشده منتقل میکنند، تا زن بتواند آگاهی و توانایی رد هر عملی را که برخلاف میل به او تحمیل میشود بهدست آورد و هنگامی که حق او در سلامت جسمی و روانی نقض میشود بتواند “نه” بگوید.»
قابله همچنین نقش مهمی در شناسایی موارد خشونت، ارائهی حمایت روانی اولیه، ارجاع به متخصصان روانشناسی و پزشکان متخصص، و هماهنگی با مؤسسات بهداشتی، اجتماعی و قانونی ایفا میکند تا از همراهی و حمایت از زن تا زمانی که توان بازیابی توازن خود را بیابد، اطمینان حاصل کند.
یک دستاورد واقعی
در مورد آیندهی حرفهی ماماگری در تونس، سعاد علیاتی خوشبین است که بهویژه در سایهی تلاشهای مستمر برای تصویب قانونی که حرفهی قابله را تنظیم و چارچوب حرفهای آن را مشخص کند، میتوان این حرفه را توسعه داد. او باور دارد که این چارچوب قانونیِ در انتظار تصویب یک دستاورد واقعی خواهد بود که میتواند شرایط کاری را بهبود بخشد، فشار و ترس حرفهای را کاهش دهد و ارزش این حرفه و نقش حیاتی آن را تقویت کند.
در سطح عربی و بینالمللی حرفهی ماماگری شاهد گسترش رو بهرو بهواسطهی تبادل تجربهها و مهارتها است. او میگوید که قابلههای تونسی در چندین کشور عربی از طریق آژانسهای همکاری فنی یا قراردادهای کاری موفقیت خود را اثبات کردهاند و در یکسانسازی مفاهیم و مسیرهای علمی و حرفهای مشارکت داشتهاند، که این امر اعتبار این حرفه را افزایش داده و افقهای گستردهتری را برای آن باز میکند.
او در پایان تأکید کرد که قابلهها پیشگامان واقعی در حوزهی سلامت باروری هستند و حامیان اساسی زنان در هر مرحله از زندگی، نه فقط بهعنوان حرفهایهای بهداشت، بلکه بهعنوان فعالان اجتماعی و حاملان پیامی انسانی که ارزش بدن، آگاهی و حق کرامت را ارتقاء میبخشد.