رجاء خيرات 

مراکش- کودکان به‌طور گسترده در معرض خشونت دیجیتال قرار دارند و لازم است از آنان محافظت شود، بدون آنکه استفاده از اینترنت از آنها سلب شود. همچنین باید از کودکان در برابر همه اشکال آسیب، از جمله قلدری سایبری، اخاذی، آزار و انتشار بدون اجازه تصاویر، محافظت کرد.

صوفیا البزاز، پژوهشگر حقوق بین‌الملل و هوش مصنوعی، معتقد است بحث حفاظت از کودکان در برابر خشونت دیجیتال دیگر تنها به استفاده ایمن از فناوری محدود نمی‌شود، بلکه مستقیماً با توانایی دولت‌ها و جوامع در حمایت از حقوق کودکان در شرایط تحولاتی که دیجیتالی شدن در جهان ایجاد کرده، ارتباط دارد.

به گفته او، کودک دیگر تنها در فضای فیزیکی زندگی و تعامل نمی‌کند، بلکه بخشی از محیط دیجیتالی شده است که بر شکل‌گیری روانی، اجتماعی و فرهنگی او تأثیر می‌گذارد. از این رو، باید در مفهوم حمایت از کودکان بازنگری کرد تا این حمایت تنها به دنیای واقعی محدود نباشد و هر آنچه ممکن است کودک را در محیط دیجیتال تهدید کند نیز دربرگیرد.

او افزود خشونت دیجیتال به هرگونه عمل یا رفتاری گفته می‌شود که با استفاده از ابزارهای دیجیتال انجام شود و امنیت، کرامت، حریم خصوصی یا رشد سالم کودک را تهدید کند؛ از جمله اخاذی اینترنتی، فریب و سوءاستفاده جنسی، انتشار تصاویر و اطلاعات شخصی بدون رضایت، نفرت‌پراکنی و قرار دادن کودکان در معرض محتوایی نامتناسب با سن آنها. این اقدامات ممکن است آثار جسمی بر جای نگذارند، اما می‌توانند پیامدهای عمیق روانی و اجتماعی داشته باشند که سال‌ها ادامه پیدا کند.

 

پدیده‌ای فراتر از مرزها

صوفیا البزاز درباره خطرات این پدیده گفت مشکل تنها در گستردگی آن نیست، بلکه ماهیت فرامرزی آن نیز اهمیت دارد؛ زیرا ممکن است فرد مرتکب خشونت در کشوری باشد، قربانی در کشوری دیگر و پلتفرم مورد استفاده در کشور سوم قرار داشته باشد. از این رو، حفاظت از کودکان در برابر خشونت دیجیتال به همکاری‌های حقوقی و نهادی فراتر از مرزهای ملی نیاز دارد، به‌ویژه آنکه فضای دیجیتال ذاتاً مرزهای جغرافیایی را به رسمیت نمی‌شناسد.

او تأکید کرد آمارهای بین‌المللی نشان می‌دهند که این مسئله دیگر به موارد فردی محدود نیست. بر اساس اعلام سازمان ملل متحد، بیش از یک‌سوم کودکان و جوانان در ۳۰ کشور در معرض قلدری سایبری قرار گرفته‌اند و از هر پنج کودک، یک نفر به دلیل پیامدهای روانی ناشی از این پدیده، از رفتن به مدرسه بازمانده است. همچنین آمارها نشان می‌دهد کودکان نزدیک به یک‌سوم کاربران اینترنت در جهان را تشکیل می‌دهند. همین موضوع توجه فزاینده سازمان‌های بین‌المللی، از جمله یونیسف و کمیته حقوق کودک، را به مسئله حفاظت از کودکان در محیط دیجیتال افزایش داده است؛ موضوعی که امتداد طبیعی حقوق کودکان در دنیای خارج از فضای مجازی محسوب می‌شود.

او همچنین گفت در مراکش، شورای اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی این موضوع را در قالب دیدگاه مشورتی خود با عنوان «برای یک محیط دیجیتال فراگیر که از کودکان محافظت کند» بررسی کرده است. این شورا تأکید کرده بهره‌مندی از فناوری باید همزمان با ایجاد تضمین‌های حقوقی، آموزشی و فنی برای حفاظت از کودکان باشد و توصیه کرده است آموزش دیجیتال در برنامه‌های درسی گنجانده شود، مسئولیت پلتفرم‌های دیجیتال افزایش یابد و قوانین ملی متناسب با سرعت تحولات فناوری توسعه پیدا کنند.

 

توانمندسازی کودکان به‌جای منع آنها

صوفیا البزاز معتقد است نخستین گام برای حفاظت از کودکان، عبور از فرهنگ «منع» به فرهنگ «توانمندسازی» است. کودکی که آموزش صحیح دیجیتال دریافت کرده، در مقایسه با کودکی که بدون برخورداری از مهارت‌های لازم از استفاده از فناوری منع شده، آمادگی بیشتری برای محافظت از خود خواهد داشت. از این رو، تمرکز اصلی باید بر افزایش آگاهی دیجیتال باشد، نه اعمال محدودیت.

او از خانواده‌ها نیز خواست به جای ایفای نقش صرفاً نظارتی، به فضایی برای اعتماد و گفت‌وگو تبدیل شوند. بسیاری از کودکانی که قربانی قلدری یا اخاذی اینترنتی می‌شوند، از ترس مجازات یا محروم شدن از وسایل الکترونیکی ترجیح می‌دهند سکوت کنند. در حالی که مطالعات مختلف نشان داده‌اند ارتباط مستمر میان والدین و فرزندان می‌تواند احتمال ادامه یافتن خشونت علیه کودک بدون درخواست کمک را به میزان قابل توجهی کاهش دهد.

او توضیح داد نقش مراکز آموزشی نیز به اندازه خانواده اهمیت دارد؛ زیرا مدرسه دیگر تنها مسئول انتقال دانش نیست، بلکه باید شهروندی آگاه به حقوق و مسئولیت‌های دیجیتال تربیت کند. این امر مستلزم گنجاندن آموزش دیجیتال در برنامه‌های آموزشی است تا کودکان مهارت تفکر انتقادی، حفاظت از اطلاعات شخصی و استفاده مسئولانه از شبکه‌های اجتماعی و ابزارهای ارتباطی مجازی و همچنین برنامه‌های هوش مصنوعی را که به بخشی از زندگی روزمره آنها تبدیل شده‌اند، فرا بگیرند.

او گفت: «در مقابل، نمی‌توان پلتفرم‌های دیجیتال را از مسئولیت خود معاف کرد؛ زیرا همان فناوری که به آنها امکان تحلیل رفتار کاربران و پیشنهاد محتوا و تبلیغات را می‌دهد، می‌تواند برای شناسایی زودهنگام موارد قلدری، سوءاستفاده و اخاذی نیز به کار گرفته شود. بنابراین باید مسئولیت حقوقی و اخلاقی آنها در حفاظت از کودکان تقویت شود؛ زیرا فناوری باید بخشی از راه‌حل باشد، نه عاملی برای تشدید مشکل.»

 

ایجاد زیرساختی امن

صوفیا البزاز تأکید کرد مقابله با خشونت دیجیتال تنها با دخالت یک نهاد امکان‌پذیر نیست و نیازمند همکاری میان خانواده، مراکز آموزشی، نهادهای دولتی، جامعه مدنی و شرکت‌های فناوری است. حفاظت از کودکان در عصر دیجیتال به مسئولیتی مشترک تبدیل شده که به تلاش هماهنگ و تدوین سیاست‌های عمومی مبتنی بر پیشگیری، آگاهی‌رسانی، حمایت قانونی و پشتیبانی روانی و اجتماعی نیاز دارد.

او در پایان گفت مسئله اصلی امروز دور نگه داشتن کودکان از دنیای دیجیتال نیست، زیرا چنین اقدامی دیگر گزینه‌ای واقع‌بینانه محسوب نمی‌شود؛ بلکه باید محیطی دیجیتال و امن‌تر برای آنها فراهم کرد تا بتوانند از ظرفیت‌های گسترده فناوری بهره ببرند و در عین حال حقوق و کرامتشان حفظ شود و از آنها در برابر همه اشکال خشونت و سوءاستفاده محافظت شود. به گفته او، کودکی که در محیط دیجیتال احساس امنیت کند، توان بیشتری برای یادگیری، خلاقیت و مشارکت مثبت در ساختن آینده خواهد داشت.