رحمه شنظور 

یمن- جنگ پدیدهٔ ازدواج زودهنگام در یمن را ایجاد نکرده است، اما آن را به شکل‌های سخت‌تر بازتولید کرده است؛ در نتیجهٔ فقر، آوارگی و نبود امنیت. آثار روانی، بهداشتی و اجتماعی آن همچنان ادامه دارد و دختر، خانواده و کل جامعه را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

در یکی از روستاهای بخش «المسراخ» در جنوب شهر تعز، فوزیه احمد در آستانهٔ خاطرات خود می‌ایستد و لحظه‌ای سرنوشت‌ساز را به یاد می‌آورد که مسیر زندگی‌اش را کاملاً تغییر داد. او هنوز چهارده ساله نشده بود که به اجبار از میدان بازی به خانهٔ همسری منتقل شد.

فوزیه احمد (۲۲ ساله) با جمله‌ای کوتاه که سال‌ها تحول سخت را در خود خلاصه می‌کند می‌گوید: «در ۱۴ سالگی ازدواج کردم… و حالا چهار فرزند دارم.»

ازدواج زودهنگام رؤیای کودکی نبود که به دنبال خنده‌ها و بازی‌های ساده‌اش می‌دوید؛ بلکه تصمیمی خانوادگی بود که سنت‌ها و شرایط اقتصادی آن را تحمیل کرده بودند. ناگهان خود را همسر، سپس مادر و مسئول یک خانوادهٔ کامل دید، پیش از آنکه دوران کودکی‌اش کامل شود.

با صدایی آرام که اندوه در آن آشکار است، فوزیه آن دوره را به یاد می‌آورد: «ناگهان دیدم مسئول یک خانهٔ کامل هستم… از زندگی کردن مثل یک کودک محروم شدم، از تحصیل محروم شدم و به یک زن خانه‌دار تبدیل شدم. از نظر روحی و جسمی رنج کشیدم.»

پشت این چند کلمهٔ کوتاه، جزئیات یک رنج طولانی پنهان است: بارداری زودهنگام، مسئولیت‌های پی‌درپی و فشارهایی فراتر از توان جسمی که هنوز کامل رشد نکرده و روانی که هنوز در حال شکل‌گیری است.

امروز فوزیه با آگاهی بیشتری به تجربهٔ خود نگاه می‌کند و می‌گوید: «نبود آموزش و ناآگاهی از خطرات ازدواج زودهنگام از دلایلی بود که باعث شد پدرم مرا زود شوهر دهد، علاوه بر فقر و شرایط اقتصادی، به‌ویژه در مناطق روستایی.»

 

جنگ به‌عنوان تشدیدکنندهٔ بحران

در کشوری که جنگ آن را فرسوده و بحران‌های اقتصادی بر آن سنگینی کرده است، پدیدهٔ ازدواج دختران خردسال دوباره با شدت مطرح شده است؛ نه فقط به‌عنوان یک سنت اجتماعی قدیمی، بلکه به‌عنوان واکنشی سخت به واقعیت زندگی که هر روز بر خانواده‌ها تنگ‌تر می‌شود.

بر اساس آمار سازمان ملل و دولت یمن، حدود ۵۲ درصد از دختران یمنی پیش از رسیدن به ۱۸ سالگی ازدواج می‌کنند و حدود ۱۴ درصد از آن‌ها پیش از ۱۵ سالگی به ازدواج درمی‌آیند. تعداد همسران کم‌سن در کشور بیش از ۴ میلیون دختر برآورد می‌شود.

امیره الشرجبی، مشاور روان‌شناسی و درمانگر رفتاری، می‌گوید ده سال گذشته شاهد افزایش قابل توجه موارد ازدواج زودهنگام بوده است و تأکید می‌کند که جنگ نقش مهمی در تشدید این پدیده داشته است.

او اشاره می‌کند که ازدواج زودهنگام دیگر فقط به روستاها یا خانواده‌های کم‌درآمد محدود نیست، بلکه به طبقات مختلف اجتماعی گسترش یافته است؛ زیرا جنگ واقعیتی اقتصادی دشوار را بر همه تحمیل کرده است. پدری که قبلاً با ازدواج زودهنگام دخترش مخالفت می‌کرد، اکنون زیر فشار نیاز و ناتوانی قرار گرفته است؛ در حالی که فرصت‌های شغلی کم و هزینه‌های زندگی بالا رفته است.

 

ازدواج به‌عنوان پناهگاه اقتصادی

امیره الشرجبی می‌افزاید که احساس ناامنی، چه اقتصادی و چه اجتماعی، یکی از مهم‌ترین عواملی بوده که به گسترش این پدیده کمک کرده است. در محیطی که نگرانی دربارهٔ آینده حاکم است، گاهی به ازدواج به‌عنوان «راه‌حل» نگاه می‌شود؛ راه‌حلی که می‌تواند امنیت و ثبات فراهم کند، حتی اگر به بهای از دست رفتن کودکی و تحصیل باشد.

در سال‌های اخیر همچنین پدیده‌ای به نام «ازدواج گردشگری» نیز دیده شده است؛ جایی که برخی خانواده‌ها یا دختران برای داشتن زندگی بهتر با افرادی از خارج کشور ازدواج می‌کنند. امیره الشرجبی معتقد است این نوع ازدواج ارتباط نزدیکی با بحران اقتصادی دارد و نشان‌دهندهٔ فشارهای بزرگی است که برخی خانواده‌ها با آن روبه‌رو هستند.

 

آثار عمیق روانی و جسمی

از نظر روانی، امیره الشرجبی تأکید می‌کند که دختر در سن نوجوانی هنوز از نظر روانی و جسمی به بلوغ کامل نرسیده است. هنگامی که او مجبور به ازدواج می‌شود، مسئولیت‌هایی فراتر از توان خود بر دوش می‌گیرد. در نتیجه خود را مسئول همسر، فرزندان و خانوادهٔ گسترده می‌بیند، در حالی که هنوز به حمایت و مراقبت نیاز دارد.

این تغییر ناگهانی می‌تواند به اختلالات روانی مانند افسردگی یا شوک روحی منجر شود، به‌ویژه زمانی که مسئولیت‌های جدید با مشکلات احتمالی بارداری و زایمان در سن کم همراه باشد. همچنین انباشت فشارها می‌تواند بر رابطهٔ او با فرزندان و خانواده‌اش تأثیر بگذارد و مشکلات اجتماعی طولانی‌مدتی ایجاد کند.

 

آوارگی و تشدید بحران

پیامدهای جنگ تنها به اقتصاد محدود نشده است؛ آوارگی داخلی نیز وضعیت را پیچیده‌تر کرده است. خانواده‌هایی که مجبور شده‌اند مناطق خود را ترک کنند و در شرایط سخت زندگی کنند، با گزینه‌های محدودی روبه‌رو شده‌اند؛ از جمله ازدواج دادن دختران برای کاهش تعداد افراد تحت تکفل خانواده.

تمام تلاش‌ها برای محدود کردن این پدیده تاکنون شکست خورده است و طرح قانونی که سن ازدواج را ۱۸ سال تعیین می‌کند هنوز در کشوهای پارلمان یمن باقی مانده است.

در پایان، امیره الشرجبی می‌گوید جنگ پدیدهٔ ازدواج زودهنگام را ایجاد نکرده، اما آن را به شکل‌های سخت‌تر بازتولید کرده و عوامل تازه‌ای مانند فقر، آوارگی و ناامنی به آن افزوده است. او می‌گوید: «در حالی که به ازدواج زودهنگام به‌عنوان یک راه نجات موقت نگاه می‌شود، آثار روانی، بهداشتی و اجتماعی آن همچنان ادامه دارد و دختر، خانواده و کل جامعه را تحت تأثیر قرار می‌دهد.»