افزایش اعتیاد در میان جوانان کرماشان؛ واکاوی عوامل و نقش نهادهای حکومتی
افزایش مصرف دخانیات و مواد مخدر در میان نوجوانان و جوانان کرماشان، بهویژه دختران، نگرانیها درباره کاهش سن اعتیاد را افزایش داده است؛ روندی که فقر، فشارهای اجتماعی، دسترسی آسان به مواد و ضعف نظارت از عوامل آن عنوان میشود.
ساره پورخزری
کرماشان- بهجای آنکه قلم یا کتابی در دست داشته باشند، میان انگشتانشان جسمی باریک و سفیدرنگ جا گرفته است؛ چیزی شبیه قلم، اما نه برای نوشتن و آموختن، بلکه برای سوختن و دود شدن. آن را با اعتمادبهنفس و بیهیچ واهمهای از پیامدهایش مصرف میکنند و نام آن سیگار است. این روایت دربارهی دختران نوجوان و دیگر جوانانی است که این روزها در کرماشان در دام مصرف سیگار، ویپ، قلیان و دیگر دخانیات و مواد مخدر افتادهاند؛ در استانی که سالهاست در رتبههای نخست اعتیاد، فقر، کمبود امکانات، حاشیهنشینی و خشونت خانگی قرار دارد، اکنون با بحران تازهای روبهروست، افزایش تمایل دختران نوجوان به مصرف مواد دخانی و مخدر. مشاهدات میدانی و گزارشهای غیررسمی نشان میدهد که سن مصرف دخانیات در میان دختران کرماشانی به شکل نگرانکنندهای کاهش یافته است. هرچند آمار دقیق و رسمی از میزان مصرف در میان دانشآموزان دختر وجود ندارد، اما منابع خبری از رشد مصرف سیگار و قلیان و گسترش الگوهای خطرناکتر در میان آنان خبر میدهند؛ الگویی که میتواند مسیر ورود به اعتیادهای شدیدتر را هموار کند.
کاهش سن مصرف؛ دختران نوجوان در معرض اعتیاد
شهین.ر، کارمند بیمارستان محمد کرماشانی، دربارهی وضعیت مراجعهکنندگان نوجوان میگوید: «مصرف سیگار در میان دختران زیر ۱۵ سال به شکل نگرانکنندهای افزایش یافته و بیش از ۶۰ درصد دختران مراجعهکننده بین ۱۲ تا ۱۶ سال، هفتهای حداقل ۲۰ نخ سیگار مصرف میکنند؛ یعنی بهطور میانگین روزانه سه نخ. بیشتر این دختران سیگار را خارج از خانه مصرف میکنند و بسیاری از آنان در خانوادههای معتاد بزرگ شدهاند، بنابراین استعمال دخانیات برایشان رفتاری عادی تلقی میشود. اما نکتهی نگرانکنندهتر این است که مصرف آنان تنها به سیگار محدود نمیشود؛ بسیاری از این دختران گل نیز مصرف میکنند که بسیار خطرناک است و میتواند مقدمهای برای ورود به اعتیادهای سنگینتر باشد.»
بر اساس آمار و منابع موجود، بیش از ۵۰ درصد مصرفکنندگان مواد اعتیادآور در ایران بین ۱۵ تا ۲۹ سال دارند؛ آماری که از افزایش نگرانیها درباره مصرف دخانیات و مواد مخدر در میان نوجوانان، بهویژه دانشآموزان، حکایت دارد. دسترسی آسان به مواد، ضعف نظارت در اطراف مدارس، فشارهای تحصیلی و خانوادگی و نبود خدمات مشاورهای مؤثر از عوامل این روند عنوان میشود. برخی نوجوانان نیز برای فرار از اضطراب، تجربه هیجان یا کسب پذیرش اجتماعی به مصرف مواد روی میآورند. در میان دختران، فشارهای اجتماعی، محدودیتهای ارتباطی و تلاش برای استقلال یا اثبات هویت نیز میتواند این گرایش را تشدید کند؛ در حالی که نبود آموزشهای پیشگیرانه مؤثر، زمینه را برای گسترش مصرف فراهم کرده است.
فقر، فشارهای اجتماعی و نبود حمایت؛ چرا نوجوانان به مواد پناه میبرند؟
فرناز.ف، دانشجوی رشتهی روانشناسی در کرماشان، میگوید: «سن بلوغ حساسترین دورهی ممکن است و در این سن، زمینهی تمایلات افراد شکل میگیرد. در کرماشان، اصلیترین بحران موجود مسئلهی اقتصاد است و درصد بالایی از دانشآموزان کرماشانی از خانوادههای فقیر هستند. نباید این عامل را نادیده گرفت که دانشآموزان در این سن نیاز به هیجان و تجربهی هیجانات جدید دارند. وقتی دختران در خانواده بهشدت سرکوب میشوند و فقر نیز این فشار را مضاعف میکند، به محیط مدرسه پناه میبرند. اما محیط مدرسه نیز که با قوانین جمهوری اسلامی تفاوت چندانی با یک زندان مخوف ندارد، فشار بیشتری بر دختران وارد میکند؛ زیرا هیچ نقطهی امنی برای آنان باقی نمیماند. از اینرو، به سادهترین و در دسترسترین تفریح ممکن، یعنی اعتیاد، پناه میبرند و همین را میتوان دلیل اصلی تمایل به مصرف مواد مخدر و دخانیات در میان دختران دانشآموز کرماشانی دانست.»
روایتهایی از دسترسی آسان به مواد مخدر و ادعای حمایت نهادهای حکومتی
اما در افزایش گرایش جوانان کرماشان به مصرف مواد، نمیتوان نقش عملکرد نهادهای حکومتی را نادیده گرفت. اگرچه کشت ماریجوانا و بهویژه تریاک رسماً ممنوع است، برخی زمینداران منطقه از فعالیت گسترده این کشت و مراجعه نیروهای نظامی برای معدومسازی محصولات خبر دادهاند؛ موضوعی که به گفته آنان، گاه با درخواست رشوه یا تأمین تجهیزات برای کلانتری همراه بوده است. همچنین ادعاهایی درباره چشمپوشی یا حمایت از توزیعکنندگان مواد مخدر در استان مطرح شده است. روایتهای مردمی نیز حاکی از آن است که برخی مغازههای دخانیات در کرماشان، در کنار فروش سیگار و توتون، بهصورت پنهانی محل عرضه مواد مخدر، و مواد روانگردان شدهاند.
مستانه.ح، که همراه همسرش در کرماشان مغازه دارد، تجربهی شخصی خود را چنین شرح میدهد: «اوایل تیرماه مغازهی ما به مکان جدیدی منتقل شد و درست در مجاورت ما یک مغازهی دخانیات قرار داشت. از همان روزهای اول، رفتوآمد دختر و پسرهای جوان به این مغازه توجه ما را جلب کرد؛ بیشترشان بهنظر میرسید دانشآموز دبیرستان یا حتی راهنمایی باشند. بعد از یکی دو هفته، کمکم متوجه شدیم که در این مغازه علاوه بر دخانیات، مواد روانگردان را بهصورت آزادانه فروخته میشود. بهمحض اطمینان از این موضوع، تصمیم گرفتیم به کلانتری محل اطلاع بدهیم و شکایت کنیم، چون تصورمان این بود که با یک توزیعکنندهی مواد مخدر روبهرو هستیم. حدود یک ساعت بعد از تماس، یک ماشین پلیس با چند مأمور مقابل مغازهی ما توقف کرد. یکی از مأموران که هیکل درشتتری داشت وارد مغازه شد و با لحنی صمیمی اما تهدیدآمیز گفت که شنیدهام تازهوارد و مهمان هستین. مغازهی کناری از دوستان ماست، باید هوایش را داشته باشید وگرنه مجبور میشوید مهمان ما بشوید. همانجا بود که فهمیدیم این مغازه زیر نظر همین مأموران فعالیت میکند و به همین دلیل با خیال راحت و بدون نگرانی از برخورد قانونی، مواد مخدر را آزادانه توزیع میکند.»
صحبتهای مستانه نشان میدهد که بحران تمایل جوانان به اعتیاد در کرماشان نهتنها میتواند ناشی از عوامل روانشناختی باشد، بلکه بخشی از سازوکار حکومت نیز در آن نقش دارد. در واقع، بررسی دسترسی آسان جوانان به مواد مخدر در کرماشان و از سوی دیگر حمایت نیروهای نظامی از توزیعکنندگان مواد مخدر نشان میدهد که این یک برنامه از پیش تعیینشده از سوی حکومت است تا بتواند جوانان بسیاری را درگیر افیونی کند که قدرت تفکر و عقلانیت را از آنان بگیرد؛ افیونی که از وجودی مخربتر از خود نشأت گرفته است و آن هم جمهوری اسلامی است.