نجوى راهم

الجزاریر- «۴۰ سال برکات» صرفاً یک شعار اعتراضی نیست، بلکه چکیده‌ی چهار دهه انتظار، پرسش‌های به تعویق‌افتاده و حقوق ناتمام زنان در سایه‌ی قانون خانواده است. از همین آگاهی، برنامه «رانا اینجاست» به‌عنوان ابتکار زنان شکل گرفت؛ ابتکاری که آگاهانه خشم خاموش را به تصویر، سکوت را به صدا و تجربه‌ی شخصی را به محتوایی آگاهانه بدل کرد که خواستار برابری واقعی، نه صرفاً نمادین است.

آمال حجاج، سردبیر روزنامه زنان و ناظر برنامه «رانا اینجاست»، می‌گوید دوره‌ی دوم این برنامه تکرار دوره‌ی نخست نبود، بلکه امتدادی انتقادی از آن به‌شمار می‌رفت. پس از بازگشایی فراخوان ثبت‌نام با شرایطی تازه، فعالان زنان از انجمن‌های مختلف در این دوره مشارکت کردند؛ امری که به تجربه، تنوع فکری و میدانی بیشتری بخشید.

از منظر نظارتی، کاستی‌های دوره پیشین جبران شد و تمرکز بیشتری بر کیفیت آموزش، نوع کارگاه‌ها و جنبه‌ی عملی مسیر از ایده تا اجرا و تولید، و در نهایت دستیابی به نتایج مورد انتظار این فرایند طولانی صورت گرفت.

در طول نزدیک به یک سال آموزش منظم و گاه‌به‌گاه، ۱۴ شرکت‌کننده از استان‌های مختلف از یک برنامه آموزشی جامع بهره‌مند شدند؛ برنامه‌ای که صدا، تصویر، نوشتن، تدوین و نگارش فیلم مستند کوتاه را دربر می‌گرفت. این کارگاه‌ها صرفاً فنی نبودند، بلکه به فضاهایی برای گفت‌وگوی باز و خلاقانه تبدیل شدند؛ جایی که تجربه‌ها، پرسش‌ها و اختلاف‌نظرها به هم گره خوردند. از خلال نمایش مستندها و آثار پیشین، افق دید شرکت‌کنندگان نسبت به تنوع تولید محتوا گسترش یافت و آنان تشویق شدند ایده‌های خود را پرورش دهند و زاویه‌های پرداختی را انتخاب کنند که بازتاب‌دهنده‌ی صدای خودشان باشد.

بر پایه‌ی این گفت‌وگوها، برگزارکنندگان بر یک اصل اساسی تأکید کردند: آزادی بیان و آزادی انتخاب. هیچ موضوع مشخصی تحمیل نشد و شرکت‌کنندگان به‌زور به سمت زاویه‌ای خاص سوق داده نشدند. با این حال ـ یا شاید دقیقاً به همین دلیل ـ بیشتر آثار به‌طور طبیعی حول مسائلی شکل گرفت که مستقیماً به قانون خانواده مربوط می‌شود: خشونت، نفقه، دشواری دریافت گذرنامه برای مادران، تبعیض و نابرابری. این موضوعات از دل تجربه‌ی زیسته‌ی زنان بیرون آمده و اکنون در قالب پروژه‌های فیلم مستند کوتاه در حال تولید هستند.

انتخاب شعار «۴۰ سال برکات» تصادفی نبود، بلکه هم‌زمان با چهلمین سال تصویب قانون خانواده صورت گرفت؛ تلاشی آگاهانه از سوی زنان برای بازگشایی دوباره‌ی بحث درباره متنی قانونی که همچنان به‌طور مستقیم بر زندگی زنان تأثیر می‌گذارد. هدف، آن‌گونه که برگزارکنندگان برنامه تأکید می‌کنند، بازنگری در بسیاری از مفاد اساسی این قانون برای تحقق برابری واقعی و عدالت است، نه بسنده‌کردن به اصلاحات ظاهری.

هم‌زمان با کارزار ۱۶ روزه مبارزه با خشونت علیه زنان، این برنامه نخستین مجموعه از قسمت‌های پادکست خود را منتشر کرد که به خشونت در اشکال مختلف آن ـ اقتصادی، روانی، اجتماعی و خانوادگی ـ می‌پرداخت. هدف، تولید محتوای مناسبتی نبود، بلکه شکستن منطق فصلی‌بودن بود که رنج زنان را به کالایی مصرفی و موقت بدل می‌کند. این قسمت‌ها نشان دادند که خشونت پدیده‌ای استمراری و بخشی از واقعیت روزمره است، نه رویدادی استثنایی که بتوان آن را نادیده گرفت یا به تعویق انداخت.

 

آثاری برآمده از باور زنانه

در همین راستا، جوهره‌ی «رانا اینجاست» تغییر روایت است: شکستن کلیشه‌ها و به چالش کشیدن برخی رویه‌های رسانه‌ای که مسائل زنان را تنها به شهادت‌هایی محدود می‌کنند که در جریان کارزارهای سالانه مطرح می‌شوند، بدون توجه واقعی به مسئله و زمینه‌ی آن. آنچه این برنامه ارائه می‌دهد، آثاری است برآمده از باور زنانه؛ تولید و کارگردانی فعالانی که تصمیم گرفته‌اند داستان‌ها را با صدای خود روایت کنند و تجربه‌های زنانی را بازگو کنند که خشونت، تبعیض و طردشدگی را زیسته‌اند؛ با هدف آگاهی‌بخشی، نه بهره‌کشی.

انتشار شماری از این آثار در دوره آموزش با واکنش چشمگیری روبه‌رو شد؛ به‌گونه‌ای که زنان دیگری با روزنامه زنان یا خودِ فعالان تماس گرفتند تا تجربه‌هایشان را به اشتراک بگذارند. این امر نشان داد که این محتوا فضایی امن برای بیان فراهم کرده و آگاهی جمعی نسبت به مسائلی ایجاد کرده است که سال‌ها در سکوت مانده بودند؛ در حالی که سایر مستندها، که به زمان و تلاش بیشتری نیاز دارند، همچنان در دست تولید هستند.

 

مبارزه زنان با فصل‌ها سنجیده نمی‌شود، با تداوم سنجیده می‌شود

درباره آینده، امکان برگزاری دوره‌ی سوم وجود دارد، اما مهم‌تر از آن این است که استودیوی روزنامه زنان اکنون به فضایی دائمی برای تولید و بازتولید ایده‌ها و به محل تلاقی داستان‌های زنان از حوزه‌های مختلف تبدیل شده است؛ فضایی که باور دارد تغییر فرایندی انباشتی است و مبارزه زنان نه با مناسبت‌ها، بلکه با تداوم معنا پیدا می‌کند.

در پایان، آمال حجاج، سردبیر روزنامه زنان، می‌گوید: «با وجود همه تلاش‌ها و در عمق این مسیر، مطالبه زنان همچنان روشن و ساده است: برابری واقعی میان زنان و مردان در همه عرصه‌ها. وقتی زن همان مالیات را می‌پردازد و همان بار مسئولیت را به دوش می‌کشد، بدیهی است که باید از همان حقوق نیز برخوردار باشد.»