BAHARİN LEHİB

Afganistan - Afganistan, uzun yıllardır ilaç ve tıbbi ekipman ihtiyacının büyük bölümünü Pakistan ve İran’dan karşılıyordu. Ancak Pakistan ile Taliban yönetimi arasında artan gerilim ve ticaret sınırlarının kapanması, ülkede ciddi ilaç sıkıntısına yol açtı. Öte yandan Ortadoğu’da, özellikle İran’da yaşanan savaş ve krizler de ekonomik baskıları artırırken Afganistan’daki ilaç yetersizliğini daha da derinleştirdi.

Sağlık personeli ve ilaç eksikliği yaşanıyor

Son bir yılda yalnızca ilaç eksikliği değil, sağlık personeli yetersizliği de ciddi boyutlara ulaştı. Taliban’ın yönetime el koymasının ardından, birçok aydın gibi çok sayıda sağlık çalışanı da ülkeyi terk etti. Kadınların tıp başta olmak üzere birçok alanda eğitim alması yasaklandı. Ülkede yalnızca hemşire ve ebe yetiştiren sağlık enstitüleri faaliyet göstermeye devam ediyor; ancak bu kurumlar da sürekli baskı ve kısıtlamalarla karşı karşıya kalıyor.

Son 20 yılda ekonomik durumu daha iyi olan aileler tedavi için Hindistan, Pakistan veya İran’a gidiyordu. Özellikle kanser gibi ağır hastalıklarda yurtdışı tedavisi yaygındı. Ancak bugün ilaç kıtlığının yanı sıra, maddi imkânı olan kişiler bile İran ve Pakistan vizesi almakta zorlanıyor; hatta karaborsada dahi vize bulunamıyor.

UNICEF tehlikeye karşı uyarıyor

Afganistan’ın büyük kentlerinde, özellikle Kabil’de çok sayıda özel klinik ve hastane bulunmasına rağmen doktor muayene ücretleri ve ilaç fiyatları halkın karşılayamayacağı düzeye ulaşmış durumda. Birçok doktorun yalnızca kendi hastanelerinin eczanelerinde bulunan pahalı ilaçları reçete ettiği belirtiliyor. Bu durumun ülkedeki ölüm oranlarını artırdığı ifade ediliyor.

Birleşmiş Milletler Çocuklara Yardım Fonu (UNICEF), 28 Nisan 2026 tarihinde yayımladığı raporda mevcut durumun devam etmesi halinde Afganistan’ın 2030 yılına kadar 25 bin sağlık ve eğitim çalışanı açığıyla karşı karşıya kalacağını açıkladı. Rapora göre ülke yalnızca sağlık alanında yaklaşık 5 bin 400 çalışan kaybedecek.

Raporda ayrıca kadın çalışan oranının 2023 ile 2025 yılları arasında yüzde 21’den yüzde 17’ye düştüğü belirtildi.

Afganistanlı annelerin doğum sırasında ölüm oranı yükseliyor

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) ise 6 Mayıs 2026’da yayımladığı raporda Afganistan’da anne ölümlerinin ciddi boyutlara ulaştığını duyurdu. Rapora göre Afganistan’da her saat iki kadın doğum sırasında yaşamını yitiriyor. Her 100 bin canlı doğumda anne ölüm oranının 521’e yükseldiği belirtilirken, bunun temel nedeninin sağlık personeli ve uzman eksikliği olduğu ifade edildi. Özellikle son beş yılda kadınların uzmanlık eğitimi ve sınavlara erişiminin engellenmesi, sağlık sistemindeki krizi derinleştirdi.

‘İmkânsızlık içinde çalışıyoruz’

Kabil’de devlet hastanesinde çalışan kadın doğum uzmanı Nuriye Vahid, başkentte ölüm oranlarının diğer bölgelere göre daha düşük olduğunu ancak sağlık sisteminin ağır yük altında bulunduğunu söyledi.

Nuriye Vahid, “Kabil ülkenin başkenti olmasına rağmen şehir genelinde yalnızca iki devlet hastanesi var. Üstelik sadece Kabil’den değil çevre vilayetlerden de hastalar geliyor. Bazen bir yatağa üç hasta yatırılıyor. Çok sınırlı imkânlarla çalışıyoruz” dedi.

Kırsal bölgelerde durumun daha ağır olduğunu belirten Nuriye Vahid, “Özellikle ilçeler ve uzak köylerde halk neredeyse hiçbir sağlık hizmetine ulaşamıyor. Ne yeterli yatak var ne ilaç ne de tıbbi ekipman. Bu nedenle ölüm oranları her yıl artıyor” ifadelerini kullandı.

‘Sağlık sistemi çöküyor’

Mezar-ı Şerif’te görev yapan iç hastalıkları uzmanı Şükufe Vefa ise son bir yılda sağlık sistemindeki çöküşün daha görünür hale geldiğini anlattı.

Şükufe Vefa, “Hastalarıma ilaç yazıyorum ancak günlerce aramalarına rağmen ilacı bulamıyorlar. Bu durumda biz doktorların yapabileceği şeyler de sınırlı kalıyor” dedi.

Büyük kent merkezlerinin dışına çıkıldığında sağlık çalışanı, klinik ve temel sağlık hizmetlerine ulaşmanın neredeyse imkânsız hale geldiğini belirten Şükufe Vefa, halkın çoğu zaman mollalara başvurduğunu söyledi. Kadınların önemli bölümünün doğumu eğitim almamış ebelerle gerçekleştirdiğini belirten Şükufe Vefa, bunun anne ve bebek ölümlerine yol açtığını ifade etti.

Şükufe Vefa, “Kadınlara yönelik baskılar, özellikle sağlık alanındaki yasaklar bu şekilde devam ederse ülkenin sağlık sistemi her geçen gün daha kötüye gidecek ve hastalıklardan kaynaklı ölüm oranları daha da artacak” diye konuştu.

Uzmanların ve uluslararası raporların sağlık krizine dair uyarılarına rağmen Taliban Sağlık Bakanı’nın kısa süre önce yaptığı, “Afganistan’ı sağlık alanında öyle bir noktaya getireceğiz ki yalnızca komşu ülkelerden değil dünyanın her yerinden insanlar tedavi için Afganistan’a gelecek” açıklaması kamuoyunda tepkisine neden oldu ve alayla karşılandı.