BAHARİN LEHİB

Bamyan- Afganistan’da kadınlar, eski çağlardan bu yana aile ve toplum ekonomisi içinde önemli roller üstlenmiş, ancak bu katkılar birçok tarihsel dönemde yeterince kayıt altına alınmamıştır. Geleneksel toplum yapısında kadınlar, dokuma, halı üretimi, tarım ve el sanatları gibi ev içi üretim faaliyetleri aracılığıyla hem bağımsız ekonomilerine hem de yerel geçim sistemine aktif biçimde katkı sağlamıştır.

Bu faaliyetler çoğu zaman gayri resmi iş olarak değerlendirilse de, yerel ekonominin temel unsurlarından biri olarak kabul edilmiştir. Tarihsel araştırmalar, İslam öncesi dönemlerden itibaren ve sonraki farklı İslam dönemlerinde de Afganistan’ın çeşitli bölgelerinde kadınların tarımsal üretim ve el sanatlarında etkin rol oynadığını göstermektedir. İpek Yolu gibi ticaret ağlarına ilişkin çalışmalar ise, kadınların özellikle halı ve el sanatları üretiminde önemli bir yer tuttuğunu, bu ürünlerin hem bölgesel hem de uluslararası pazarlara ulaştığını ortaya koymaktadır. Afganistan tarihinde kadınların ekonomik rolünün erken örnekleri, üçüncü ve dördüncü yüzyıllarda Rabia Balkhi gibi tarihsel figürlerde görülmektedir. Şairliğiyle tanınsa da, döneminin saray ve kültürel çevrelerinde kadınların aktif varlığı, onların sosyal ve kültürel ekonominin şekillenmesine katkı sunduğunu göstermektedir.

Kadın girişimciliğinde kırılma noktası

Çağdaş dönemde, özellikle 19. yüzyılın sonları ve 20. yüzyılın başlarında yürütülen modernleşme çabalarıyla birlikte kadınlar ekonomik hayata daha fazla katılım imkanı bulmuştur. Afganistan Kraliçesi Soraya Tarzi, bu süreçte kadınların eğitimine ve toplumsal güçlenmesine yönelik reformları desteklemiş, kadınların sosyal ve ekonomik yaşama katılımını teşvik etmiştir. Bu dönem, kadın girişimciliği açısından önemli bir kırılma noktası olarak değerlendirilmektedir.

20. yüzyılın ortalarına ait kalkınma raporları ise, eğitim ve kentleşmenin yaygınlaşmasıyla birlikte kadınların iş gücüne daha fazla katıldığını ortaya koymaktadır. Kadınlar özellikle eğitim, sağlık, el sanatları ve küçük işletmeler gibi alanlarda faaliyet göstermiş, halı dokuma ve el sanatları atölyeleri, erken dönem kadın girişimciliğinin somut örnekleri arasında yer almıştır.

Kadınların kritik rolü

İnsan Hakları İzleme Örgütü’ne göre, 1979’dan bu yana Afganistan’da süregelen uzun savaşlara rağmen kadınlar ekonomik yaşamdan tamamen dışlanmamış, birçok durumda ailelerin temel geçim kaynağı haline gelmiştir. İstikrarsız koşullar altında kadınlar, terzilik, ev eşyası satışı ve el sanatları gibi küçük ölçekli girişimler aracılığıyla aile ekonomisinin sürdürülmesinde kritik bir rol üstlenmiştir.

2001 sonrasında ise artan uluslararası yardımlar ve kadınların güçlendirilmesine yönelik programlarla birlikte girişimcilik alanında daha geniş imkanlar doğmuştur. Yerel ve uluslararası kuruluşlar, mesleki eğitim, pazara erişim ve finansal destek sağlayarak kadınların ekonomik hayata katılımını teşvik etmiştir. Bu süreçte birçok kadın kendi işletmelerini kurarak bağımsız girişimciler olarak öne çıkmıştır.

Kadınlar ekonomik hayatın içinde

Taliban yönetimi altında kadınların ev dışında çalışmasına yönelik kısıtlamalara rağmen, Afganistanlı kadınlar çeşitli alanlarda ekonomik hayata katılmaya devam ediyor. Bu kadınlardan biri de Bamyan kentinde hijyen ve kozmetik ürünleri satan küçük bir dükkan açan Latifa Iqbali. İşsizlik döneminin kendisinde yarattığı baskıyı anlatan Latifa Iqbali, “Okumayı bıraktığımda evde işsizdim. Süre uzadıkça stresim de arttı. En azından bir aktivitem olsun diye bir dükkan açmaya karar verdim” dedi.

Kredi alarak işini kurdu

Bamyan’da faaliyet gösteren bir yerel kuruluştan mikro kredi desteği aldığını kaydeden Latifa Iqbali, bu kuruluşun kadınlardan küçük katkılar toplayarak oluşturduğu bir fon sistemi bulunduğunu ve zamanla bu kaynaklara kurumsal destek de eklendiğini ifade etti. Latifa Iqbali, aldığı bu küçük krediyle işini kurarak ekonomik hayata yeniden katıldığını söyledi.

‘Mutlaka bir yerden başlayın’

Afganistanlı kadınlara seslenen Latifa Iqbali, “Afganistanlı kadınlara mesajım, mutlaka bir yerden başlamaları gerektiğidir. Evde bile küçük işler yapabilirler; el işi, dokuma ya da başka basit işler… Önemli olan çalışmaya başlamaktır. Çünkü boş kaldıkça insan hem maddi hem de ruhsal olarak zorlanıyor. Genç olsalar bile stres yüzünden erken yıpranabiliyorlar. Ben de bunu yaşadım. Uzun süre evde kaldığımda kendimi iyi hissetmiyordum, konuşurken ve günlük işlerimi yaparken ellerim titriyordu, zamanla bu durum daha da kötüleşti. Evde kalmak insanı gerçekten yıpratıyor. Bu yüzden kadınların imkanları ne olursa olsun üretmeye başlaması gerekiyor. Bu hem geçim hem de ruh sağlığı için çok önemli” ifadelerinde bulundu.

https://youtu.be/ifaZ1kzbYFg