BAHARİN LEHİB

Bamyan - Afganistan’ın Bamyan kentine bağlı Pay-Kotel köyüne giden yol boyunca, madencilik faaliyetlerinin arasında kalan tarım arazileri görülüyor. Kısa süre öncesine kadar patates ekilen ve köydeki ailelerin geçim kaynaklarından biri olan bu toprakların, madencilik faaliyetleriyle birlikte kullanılamaz hale gelmesinden endişe ediliyor. Köy sakinleri, madencilik faaliyetlerinin başlamasıyla bazı ailelerden evlerini ve topraklarını terk etmelerinin istendiğini belirtiyor.

Pay-Kotel, Bamyan’daki maden bölgesinin çevresinde yer alan ve halkın geçimini büyük ölçüde tarım ve topraktan sağladığı köylerden biri. Yaklaşık 50 ailenin yaşadığı köyde, yıllardır tarım için kullanılan toprakların geleceği belirsizliğini koruyor.

Köye ulaşmak için bölgenin girişinde Taliban güçleriyle karşılaştık. Yerel olmayan kişilerin köye girişine izin vermeyen güçler nedeniyle daha fazla köylüyle görüşmek ve köyün diğer bölümlerini doğrudan görmek mümkün olmadı. Buna rağmen çiftçilerden biri görüşmeyi kabul etti. Çiftçi, köydeki aileler için toprağın yalnızca tarım yapılan bir alan olmadığını, aynı zamanda temel gelir ve geçim kaynağı olduğunu anlatı.

‘Taliban tek umudumuz olan patatesi elimizden aldı’

Patates tarlasını işaret eden çiftçi, “Biz yoksul insanlarız. Tek umudumuz bu birkaç sir kachalu (patates) idi. Taliban onu da elimizden aldı” dedi. Ürünleri tam olgunlaşmadan hasat etmek zorunda kaldıklarını belirten çiftçi, topraklarını ne zamana kadar kullanabileceklerini bilmediklerini ve evlerini ve topraklarını terk etmeleri yönünde baskı gördüklerini söyledi.

Ancak silahlı bir kişinin bölgeye yaklaşmasıyla görüşme yarıda kaldı. Çiftçi, silahlı kişiyi gördükten sonra sustu ve konuşmayı sürdürmeyi reddetti. Biz de bir süre sonra gözetim altında olduğumuzu hissettiğimiz için bölgeden ayrıldık.

Bu saha deneyimi, bölgedeki maden faaliyetlerinin yalnızca doğal kaynakların çıkarılmasıyla sınırlı olmadığını gösteriyor. Bölge sakinleri açısından konu doğrudan toprak, ev, gelir ve yaşam güvenliğiyle bağlantılı.

 

30 yıllık sözleşme imzalandı

Bamyan, Afganistan’ın önemli maden bölgelerinden biri. Son yıllarda bölgede demir ve diğer maden kaynaklarının işletilmesine yönelik çeşitli projeler gündeme geldi. Haziran 2026’da Taliban’ın Maden ve Petrol Bakanlığı, Bamyan’ın Yekawlang ilçesindeki bir demir madeninin işletilmesi için iki yerli şirketle 30 yıllık sözleşme imzalandığını açıkladı. Bakanlığın açıklamasına göre 85 kilometrekarelik maden sahası için yüzde 20 oranında devlet payı ödenmesi ve maden kaynaklarının tüm işleme sürecinin Afganistan’da gerçekleştirilmesi planlanıyor.

 

Köylüler için toprak yalnızca ekim yapılan bir alan değil

Taliban yetkilileri, madenlerin işletilmesini Afganistan’ın ekonomik kalkınması ve istihdam olanaklarının artırılmasının bir parçası olarak değerlendiriyor. Ancak Pay-Kotel’de halk şu soruyu soruyor: Madenin çıkarılması toprak ve evlerin kaybedilmesi pahasına gerçekleşecekse, yerel halk bu kalkınmadan ne elde edecek?

Köylüler için toprak yalnızca ekim yapılan bir alan değil. Topraktan elde edilen gelir, ailelerin gıda, tedavi, eğitim ve diğer temel ihtiyaçlarını karşılıyor. Özellikle iş olanaklarının sınırlı olduğu bir bölgede toprağın kaybedilmesi, aileleri belirsiz bir gelecekle karşı karşıya bırakabilir. Bu durumda tazminat meselesi de önem kazanıyor. Bir aile toprağını veya evini terk etmek zorunda kalırsa, yerine ne konulacağı ve verilecek tazminatın ailenin geçim kaynağını kaybetmesinin gerçek maliyetini karşılayıp karşılamayacağı açıkça ortaya konulmalı. Bir diğer soru ise yerel halkın madencilik projeleriyle oluşacak istihdam olanaklarından yararlanıp yararlanamayacağı. Ayrıca madenlerden elde edilen gelirin bir bölümünün bölgedeki yolların, okulların, sağlık hizmetlerinin ve diğer altyapıların iyileştirilmesine ayrılıp ayrılmayacağı da belirsizliğini koruyor.

Toprağın kaybedilmesinin sonuçları yalnızca erkekleri etkilemiyor. Köylü kadınlar da tarım faaliyetlerinde ve ailelerinin geçimini sağlamada önemli rol üstleniyor. Toprağın kaybedilmesi, kadınların ekonomik ve sosyal durumlarını da doğrudan etkileyebilir. Ailelerin yer değiştirmek zorunda kalması durumunda kadınlar, ekonomik sorunlar ve temel hizmetlere erişim konusunda diğer aile üyelerine göre daha fazla zorluk yaşayabilir. Çocuklar da köyden ayrılmaları halinde okullarını ve alıştıkları yaşam alanlarını kaybedebilir.

 

Maden faaliyetlerinin kendilerine nasıl bir yarar sağlayacağını soruyorlar

Pay-Kotel sakinleri için maden faaliyetleri, ancak kendi yaşamlarının da bu sürecin bir parçası olması halinde kalkınma anlamına gelebilir. Topraklarını veya evlerini kaybeden ailelere ne tür destek sağlanacağını, alternatif yaşam alanlarının sunulup sunulmayacağını, bölge halkından kaç kişinin projelerde istihdam edileceğini ve köyün vaat edilen hizmet ve altyapılardan ne kadar pay alacağını bilmek istiyorlar.

Diğer yandan hükümet ve işletmeci şirketler, madenin sağlayacağı gelir, yatırım ve istihdam olanaklarına dikkat çekiyor. Bu iki yaklaşım arasındaki fark, Pay-Kotel’de cevapsız kalan temel soruyu ortaya koyuyor: Maden kimin için kalkınma getiriyor ve bunun bedelini kim ödüyor?

Pay-Kotel’de yalnızca değişim geçiren topraklarla değil, yaşadıkları konusunda temkinli konuşan sakinlerle de karşılaştık. Taliban güçlerinin köye girişimizi engellemesi ve silahlı bir kişinin yaklaşmasının ardından çiftçiyle yaptığımız görüşmenin sona ermesi, bölgede hakim olan ortamı gösteriyor. Öyle ki bazı sakinler için topraklarının ve yaşamlarının başına gelenleri anlatmak dahi kolay değil. Yıllardır bu topraklarda yaşayan aileler için mesele yalnızca demir çıkarılması veya maden tesislerinin kurulması değil. Asıl mesele, bugün topraklarını ve evlerini değişimin eşiğinde gören insanların, maden faaliyetleri ve kaynakların çıkarılması sona erdiğinde geriye neye sahip olacakları. Pay-Kotel’de bu sorunun yanıtı hala net değil.